Baars beschouwt: het bewustzijn verklaard?

Baars beschouwt: het bewustzijn verklaard?

© Monsters slapen nooit.

De vraag naar het bewustzijn is al zo oud als de filosofie. Zelfs nog ouder, weten we uit grotschilderingen. De afgelopen vier eeuwen is er door filosofen en wetenschappers veel gedacht en geschreven over het bewustzijn. Waar komt het vermogen om te ervaren en om waar te nemen toch vandaan?

Descartes, Kant, Fichte, Hegel, Schopenhauer, Newton, Leibniz

Er bestaat vandaag de dag nog steeds geen algemeen aanvaarde theorie. Denkers als Descartes, Kant, Fichte, Hegel, Schopenhauer, Newton, Leibniz, en ga zo maar door, hebben hun hoofd gebroken over het thema. Hun beschrijvingen geven aan dat er sluitende verklaringen ontbreken die betrekking hebben op de oorzakelijke wisselwerking tussen:

  • Lichaam en geest.
  • Hersenen en bewustzijn.
  • Fysiek en mentaal.
  • Het eigen bewustzijn ten opzichte van anderen.

Er zijn dus binnen de filosofie diverse concepten over het bewustzijn die een belangrijke rol spelen. Zoals het aangeven van een aantal bekende bewustzijnsproblemen, dierenbewustzijn, kunstmatig bewustzijn, de locatie van bewustzijn, qualia (kwalitatieve eigenschappen van de waarneming, zoals smaak en kleur), en de vraag of de wereld direct of indirect wordt waargenomen.

De wetenschap

Tijdens mijn opleiding [Toegepaste Filosofie, red.] was er een discussie over het geloof versus atheïsme. Er werd erg ingezet op het idee dat de wetenschap steeds meer verklaringen vindt die sluitende theorieën mogelijk maken, waardoor de ruimte om te geloven eigenlijk steeds kleiner wordt. Men hing sterk aan het vooruitgangsdenken met betrekking tot de wetenschap. Ook voor het bewustzijnsprobleem zou de wetenschap uiteindelijk wel achter de verklaring van het fenomeen komen. Met name vanuit de hoek van de neurobiologie werd de hoop gevestigd op de oplossing van het raadsel. Ik luisterde aandachtig naar het debat, maar het leek mij eerlijk gezegd onwaarschijnlijk.

Daniëll Dennett vs. Charles Taylor

Een dappere filosoof die het verklaren van het bewustzijn tot 'voltooid' verklaard lijkt te hebben, is de Amerikaan Daniël Dennett. Een denker die zich ook veel bezighoudt met kunstmatige intelligentie. Hij heeft een kloek boek geschreven, getiteld: 'Het bewustzijn verklaard' ('Consciousness explained', 1991), en zijn werk vindt tegenwoordig veel weerklank. Ik zal er maar meteen voor uitkomen: de filosoof Dennett ligt mij helemaal niet. Zijn terminologie en begrippenapparaat zijn eenvoudigweg niet hoe ik zelf concepten beschrijf of voor mijzelf begrijp. Veel meer heb ik persoonlijk aan een filosoof zoals de Canadees Charles Taylor. In Taylors magnum opus 'Een seculiere tijd' ('A secular age', 2007) gaat hij in op wie hij zijn vriend Daniël Dennett noemt.

Taylor laat zien dat Daniël Dennett op slinkse wijze doet alsof hij het probleem van het bewustzijn oplost. Wat Dennett doet in zijn dikke boek, is stiekem het probleem zoekmaken door een aantal subtiele verschuivingen. Zo schrijft Taylor: "Het bewustzijn wordt gedefinieerd als een complex patroon van berekenbaar gedrag, van het soort wat machines kunnen vertonen. En daarna is het natuurlijk makkelijk: op het eind is het bewustzijn een soort computerproces. Zo verander je ongemerkt van onderwerp: ik beloof je een verklaring te geven van A en geef je stiekem een verklaring van B."

Niet het juiste vocabulaire

Ik vind het buitengewoon sympathiek van Taylor dat hij mij de moeite heeft bespaard om Dennetts boek te gaan lezen. En dat hij bevestigd wat ik intuïtief al had aangevoeld: dat het vergelijken van de mens met een machine of een computer, inderdaad niet het juiste vocabulaire is om het bewustzijn te kunnen verklaren.

Het debat blijft open en er valt nog genoeg te geloven, ondanks het in onze tijd zo dominant aanwezige natuurwetenschappelijke wereldbeeld.

Arjen Baars

Geschreven door Arjen Baars

Schrijver, lezer, denker. Lees meer op zijn blog: baarsbeschouwt.blogspot.com.

1 reactie

Hè, gelukkig een mooi stuk. Ik ben 76 (sta als schrijver ingeschreven bij de KvK, toen ik werkte als docent orthopedagogiek) en ben aan het schrijven over ‘Oost West, thuis best’ (de titel van mijn boek).

‘Thuis best’ is het samengaan van geest en wetenschap. De wellicht chemische aanleiding is dat ik bezig ben met mijn gereformeerd grootgebrachte werkelijkheid te ontdoen van de dogmatische muren. God bestaat niet (zover ben ik al), maar ondanks dat ik een vriend heb die in de kerk van Daniël Dennett thuishoort, zit ik nu te zoeken naar een zekere bevestiging van het bestaan van een parallelle werkelijkheid.

Eén van de punten die ik daarvoor bedacht had, was het bewustzijn. Stel dat de menselijk machine in staat is om iets te produceren dat buiten haar bestaan om voort kan leven: hé, dat kun je dan bewustzijn – de golven van het kwantumfysische deeltje – of geest noemen.

Dennett verklaart slechts de helft. De productie van de menselijke machine is meer dan een analyse van een kwakje sperma. Duizenden jaren zijn mensen al bezig met één of ander godsbesef; een geest. Elk dier in een Skinner-kooi weet na een paar keer op welk hendeltje stroom staat en welk hendeltje niets voorstelt.

Maar de mensheid weet niets originelers dan een hiernamaals of zoiets te bedenken. Kijk, dan denk ik niet wat dom, maar er is iets meer aan de hand dan alleen maar ons lijf dat inderdaad dood gaat (sorry Dick Swaab).

Hartelijk dank voor je stukje tekst,
Jelle

Geef een reactie