Baars beschouwt: het bewustzijn verklaard?

Baars beschouwt: het bewustzijn verklaard?

© Monsters slapen nooit.

De vraag naar het bewustzijn is al zo oud als de filosofie. Zelfs nog ouder, weten we uit grotschilderingen. De afgelopen vier eeuwen is er door filosofen en wetenschappers veel gedacht en geschreven over het bewustzijn. Waar komt het vermogen om te ervaren en om waar te nemen toch vandaan?

Descartes, Kant, Fichte, Hegel, Schopenhauer, Newton, Leibniz

Er bestaat vandaag de dag nog steeds geen algemeen aanvaarde theorie. Denkers als Descartes, Kant, Fichte, Hegel, Schopenhauer, Newton, Leibniz, en ga zo maar door, hebben hun hoofd gebroken over het thema. Hun beschrijvingen geven aan dat er sluitende verklaringen ontbreken die betrekking hebben op de oorzakelijke wisselwerking tussen:

  • Lichaam en geest.
  • Hersenen en bewustzijn.
  • Fysiek en mentaal.
  • Het eigen bewustzijn ten opzichte van anderen.

Er zijn dus binnen de filosofie diverse concepten over het bewustzijn die een belangrijke rol spelen. Zoals het aangeven van een aantal bekende bewustzijnsproblemen, dierenbewustzijn, kunstmatig bewustzijn, de locatie van bewustzijn, qualia (kwalitatieve eigenschappen van de waarneming, zoals smaak en kleur), en de vraag of de wereld direct of indirect wordt waargenomen.

De wetenschap

Tijdens mijn opleiding [Toegepaste Filosofie, red.] was er een discussie over het geloof versus atheïsme. Er werd erg ingezet op het idee dat de wetenschap steeds meer verklaringen vindt die sluitende theorieën mogelijk maken, waardoor de ruimte om te geloven eigenlijk steeds kleiner wordt. Men hing sterk aan het vooruitgangsdenken met betrekking tot de wetenschap. Ook voor het bewustzijnsprobleem zou de wetenschap uiteindelijk wel achter de verklaring van het fenomeen komen. Met name vanuit de hoek van de neurobiologie werd de hoop gevestigd op de oplossing van het raadsel. Ik luisterde aandachtig naar het debat, maar het leek mij eerlijk gezegd onwaarschijnlijk.

Daniëll Dennett vs. Charles Taylor

Een dappere filosoof die het verklaren van het bewustzijn tot 'voltooid' verklaard lijkt te hebben, is de Amerikaan Daniël Dennett. Een denker die zich ook veel bezighoudt met kunstmatige intelligentie. Hij heeft een kloek boek geschreven, getiteld: 'Het bewustzijn verklaard' ('Consciousness explained', 1991), en zijn werk vindt tegenwoordig veel weerklank. Ik zal er maar meteen voor uitkomen: de filosoof Dennett ligt mij helemaal niet. Zijn terminologie en begrippenapparaat zijn eenvoudigweg niet hoe ik zelf concepten beschrijf of voor mijzelf begrijp. Veel meer heb ik persoonlijk aan een filosoof zoals de Canadees Charles Taylor. In Taylors magnum opus 'Een seculiere tijd' ('A secular age', 2007) gaat hij in op wie hij zijn vriend Daniël Dennett noemt.

Taylor laat zien dat Daniël Dennett op slinkse wijze doet alsof hij het probleem van het bewustzijn oplost. Wat Dennett doet in zijn dikke boek, is stiekem het probleem zoekmaken door een aantal subtiele verschuivingen. Zo schrijft Taylor: "Het bewustzijn wordt gedefinieerd als een complex patroon van berekenbaar gedrag, van het soort wat machines kunnen vertonen. En daarna is het natuurlijk makkelijk: op het eind is het bewustzijn een soort computerproces. Zo verander je ongemerkt van onderwerp: ik beloof je een verklaring te geven van A en geef je stiekem een verklaring van B."

Niet het juiste vocabulaire

Ik vind het buitengewoon sympathiek van Taylor dat hij mij de moeite heeft bespaard om Dennetts boek te gaan lezen. En dat hij bevestigd wat ik intuïtief al had aangevoeld: dat het vergelijken van de mens met een machine of een computer, inderdaad niet het juiste vocabulaire is om het bewustzijn te kunnen verklaren.

Het debat blijft open en er valt nog genoeg te geloven, ondanks het in onze tijd zo dominant aanwezige natuurwetenschappelijke wereldbeeld.

Arjen Baars

Geschreven door Arjen Baars

Schrijver, lezer, denker.

Geef een reactie