Baars beschouwt: u heeft de vrijheid om uw mond te houden.

Baars beschouwt: u heeft de vrijheid om uw mond te houden.

© Monsters slapen nooit.

Van de filosofie leren wij dat er twee soorten vrijheid bestaan: negatieve en positieve vrijheid. Die houden geen waardeoordeel in, maar geven aan of het gaat om vrijheid die ontstaat door de afwezigheid van iets of door de aanwezigheid van iets.

Twee praktische voorbeelden

Wanneer een politieke beweging als Vrijlinks opkomt voor moslims die bijvoorbeeld verketterd of bedreigd worden door hun eigen gemeenschap, omdat ze homo zijn of uitgehuwelijkt worden. Dan komen ze op voor de negatieve vrijheid van die betreffende moslims: de vrijheid van dwang en overheersing. Daarin kan ik kort zijn: dat vind ik prijzenswaardig. Laten we vooral opkomen voor die groep en hun zoektocht naar een beetje meer vrijheid.

Wanneer Vrijlinks opkomt voor de vrijheid van meningsuiting, en het onvoorwaardelijke behoud ervan, dan komen ze op voor de positieve vrijheid: het (voort)bestaan van het voorrecht om te denken én te zeggen wat jij vindt; de vrijheid tot het inzetten van je eigen vermogen.

Cartoons

Ook ik ben een groot voorstander van de vrijheid van meningsuiting. Het lijkt mij ook niet goed dat te gaan inperken en een grote meerderheid in het land wil dat ook terecht niet. Oude cultuurdragers zoals Spinoza, Erasmus en Voltaire hebben de vrijheid prachtig onderbouwd en verdedigd. Voltaire zei bijvoorbeeld:

"Al ben ik het niet met u eens, ik zal uw recht om het te zeggen tot de dood verdedigen."

Dat is niet zo’n punt waar het gaat om fraai verwoorde, onwelgevallige meningen. Maar hoe zit dat met spotprenten? Cartoons maken over de profeet Mohammed bijvoorbeeld, om het maar meteen op de spits te drijven, die vallen ook onder de vrijheid van meningsuiting. Spotprenten zijn van nature altijd provocerend en de ervaring leert ons dat cartoons over Mohammed woede en geweld uitlokken. Dus toch maar niet doen dan?

Ezelsproces

Eind jaren zestig van de vorige eeuw is Gerard Reve vervolgd in wat bekend is geworden als het ezelsproces. In één van zijn boeken stelt Reve God voor als een ezel en bezit hij de ezel "drie keer achter elkaar langdurig in Zijn Geheime Opening". Reve is hiervoor vrijgesproken. Nadien is er geen vervolging meer geweest naar aanleiding van de wet op godslastering en is het een dode letter geworden.

Toenmalig minister Piet Hein Donner wilde na de moord op Theo van Gogh de wet aanscherpen, maar dit was voor D66 aanleiding om juist te pleiten voor afschaffing van de wet. Verschillende partijen waren voor het schrappen van de wet, maar dit werd tegengehouden door de christelijke partijen. In 2013, zonder een christelijke partij in de regering, is de wet dan eindelijk toch afgeschaft.

Gelovigen zouden niet langer meer tegen belediging worden beschermd dan ongelovigen.

De toon van het debat

Sinds een aantal jaren hebben we in Nederland een gepolariseerd debat en soms dreigende spanningen in de samenleving. Spanningen over immigranten, over terrorisme, over de islam. Sommigen zien islamisering van onze samenleving als naderend onheil, anderen willen het verbod op godslastering weer invoeren.

Het is de toon van het debat waar ik het over wil hebben. Laten we ons eens afvragen: wat doet het voor het debat wanneer je tegen iemand dingen zegt als: "U bent een minderwaardig mens?" Hoe bindend is het, om een Job Cohen-term te gebruiken, wanneer je de islam een 'achterlijke cultuur' noemt en vooral om erop te staan dat hardop te willen zeggen? En declassificeer je jezelf niet een beetje wanneer je in het publieke debat zoiets roept als ‘fuck religie!’?

Rechten, plichten en verantwoordelijkheid

Zanger Stef Bos schreef eens:

"Bij het recht om te zeggen wat je denkt, hoort de plicht om te denken over wat je zegt."

Tegenover rechten staan altijd plichten, dus ik vind het mooi gevonden door Bos. Erasmus zei over de vrijheid dat dat niet betekent dat je dan maar alles mag doen. Hij zag vrijheid eerder als een gave, een geschonken talent, per definitie een geestelijk iets. Vrijheid gaat altijd samen met verantwoordelijkheid.

Wie de vrijheid heeft om te kiezen, heeft de verantwoordelijkheid om het beste alternatief te kiezen. Een cartoon over een godsdienst maken mag misschien, maar het is altijd provocerend. Je kunt je zelfs misschien afvragen of het bespotten van de profeet wel grappig kán zijn. Zo niet, dan valt het niet onder satire.

Provocatie als vooruitgang?

Misschien zien sommigen provoceren als een weg naar vooruitgang. Ik zie dat niet. Ik zou liever zien dat de twee culturen waar zoveel over te doen is in onze samenleving, de Nederlandse en de islamitische, nader tot elkaar komen en van elkaar leren.

Daarom luidt mijn vraag aan een beweging als Vrijlinks: hoe gaan wij bijdragen aan de verbinding van twee culturen in één samenleving, zonder de verworven vrijheden in te perken? Misschien moeten we concluderen dat niet alles via de wet is op te lossen. Misschien hebben we daarom niet alleen politici, maar ook filosofen nodig.

Agressie de olie op het vuur

Op de sociale media zien we ook veel verbale agressie. Mensen hebben hun vijandbeelden gecreëerd. Het zou kunnen dat er altijd een vijand zal zijn en moet zijn, maar ik denk dat we terughoudender moeten zijn in het uiten van onze verbale agressie. Verbale agressie kan ook uiteindelijk fysieke agressie worden. Het is een hellend vlak. De stoïcijnen en andere Oude Grieken leerden ons toch al dat we onze hartstochten, onze begeertes, onze verlangens moeten beheersen. Dat geldt dus ook voor verbale oprispingen.

Wanneer je verbaal agressief op het orgel gaat, maak je vijanden waarmee je – met het vasthouden van die toon – geen vrede meer kunt sluiten. Je eigen achterban zal misschien lachen in hun knuistjes, maar de lijdende groep zal zich gekrenkt voelen en zich willen verdedigen. Het resultaat onder aan de streep is niet verbinden, maar meer polarisatie. Of fysiek geweld.

Beheersing het antwoord

Daarom pleit ik voor niet meer dan een beetje terughoudendheid in onze uitlatingen. Beoefen bijvoorbeeld eens uw recht om zacht te zijn. Het recht om te luisteren naar de ander. Om vooral geen absolute toon aan te slaan. Of maak gebruik van de vrijheid om soms gewoon uw mond te houden.

Zonder olie op het vuur wordt het vlammetje denk ik meer aangenaam en beheersbaar. En dat levert een fijnere samenleving op. Een samenleving waarin we kunnen bouwen aan een gezamenlijke toekomst.

Laten we tot slot nog eens luisteren naar de Verlichtingsfilosoof Voltaire en zijn woorden even laten bezinken. Vrij vertaald zei Voltaire:

"Alles wat u zegt mag waar zijn, niet alles wat waar is hoeft gezegd te worden."

Arjen Baars

Geschreven door Arjen Baars

Schrijver, lezer, denker.

2 reacties

Ik hoop dat het uit zal komen. Het begin is gemaakt door jouw stuk te gaan lezen.

Goed stuk, Baars!

Geef een reactie